Ka Alala: Recent Episodes
Maluhia
This podcast is completely in olelo Hawaii(Hawaiian language). It is for both learners and fluent speakers of the language. Sometimes I have guests and sometimes it’s just me. At any rate, there is something for everyone here. Ke ola nei ka olelo Hawaii!
This week's episode is mostly in English because I want people to understand. There have been very concerning issues surrounding the language. Keep an open mind while you listen and take everything to heart.
He aha ka laau kahea? Pehea e kau ai i ka laau? He aha na lula o keia laau? E hoolohe mai a loaa na haina. Eia kahi, ia maua e noho walaau ana, e ihi ana maua i ka olena. E lohe ana oukou i ke kani o ka maua ihi ana.
E hoolohe mai ia Dr. Keao Nesmith no ka hua olelo “aloha.” Akamai oia i ka walaau Hawaii ame kekahi mau olelo Polonekia. Eia kona ike, kona naauao me kona mau manao no na kumuhana o keia pule.
No ka olelo Tahitian mai ka hua olelo “hauki”. Puanaia “hauti” e kela lahui kanaka. O ka huaolo “paani” ka huaolelo like ma ka olelo Hawaii. No ke aha ka i lawe ia ai kela huaolelo tahiti? Aole kupono ka huaolelo “paani?” Eia kahi, aole like ka manao ana o ka poe Hawaii no ia mea he “sport.” Aole hookahi wale no hua olelo. He mau hua olelo no na hana hooikaika like ole. E hoolohe mai!
Olelo wau no ka huaolelo “weather,” ka poe influencer e hoohaumia nei i ka olelo Hawaii a me ka kakou mau mea e hana ai i pau keia ano hoolaha naaupo a ka poe influencer e hana nei i keia manawa.
Nui ino ka poe e hooio nei mamua o ka lehulehu me ko lakou hunahuna ike. Aka, aole lakou i hoomanawanui i ke ao ana ma ke ano he haumana. Loaa ka ike hou i keia la, a hoolaha wale aku i ka la apopo.
Ma loko o keia lola e kamailio ia ai na mea e pono ai ke ola o ka olelo Hawaii ma ka hale, oia hoi iloko o ka ohana. O na huaoleo kahiko ame na huaolelo hou kekahi manao i kamailio pu ia kekahi.
Noi mau ia mai au e kapa inoa Hawaii no kekahi mau makua. Loaa ka’u IG i keia ano mau makua, a noi mai ia’u i inoa no ke keiki e loaa mai ana. Kanalua au e kokua aku. Aole kamaaina. He aha la ka’u e hana ai? Koe aku ia.
Ua hui aku la au me ko’u hoa aloha (Keoki Faria) e kamailio ai no ka olelo waha, ka olelo kakau, ka olelo kula a me ka olelo makuahine. He akamai no hoi o Keoki i keia olelo kanaka. E ao mai mai ia ia mai.
Pehea mai nei oukou i keia makahiki hou? I keia mua iho au e noho pu ai me kekahi kumu a’u. E hui koke ana oukou me ia ma ka leo. He akamai oia ala i ka olelo kanaka. E hoolohe maikai ia ia!
Malama oukou i ka hooponopono? Ano e ka hui ana me ka ohana ke hihia a pilikia. Mai huna i keia mau mea ino. E hooponopono i ka hihia me ka pilikia.
Maopopo ia oe ka hualelo no ka cigarette, cigarette pack, match, me ka match box? Loaa keia mau hua olelo ma keia lola.
Hana nui ka hoopili ana i ka poe olelo Hawaii, ina no oe he malihini no lakou. E hoopili aku no! Mai kali o pau na niho. Kakaikahi paha ka poe olelo Hawaii i keia manawa, aka ke nui ae nei no.
Lohe aku la au i keia mau hua olelo i like ma ka manao. He like, aka he okoa no. O ka wai ka huaolelo no ka mea maoli. O ke kai oe, o ka lepo oe, o ka niu oe, o ka ulu kekahi. O ka waihooluu ka mea e hoopuka ia no ka wai hooluu ia. Ina aole hooluuia ka wai, he wai wale no ia.
O ke kalo/poi ka ai nui o ka wa kahiko. A ai pu ia ka inai me ia. Okoa keia wa. Ua lilo ka poi i ano inai a ua lilo ka inai oia ka mea ai nui. E hoonui kakou i ka ai ana i ka poi. E kakoo kakou i ka poe mahi kalo!
Pehea kakou e hoopololei ai i ka mea hemahema ma ka walaau ana? He mau mano ko’u no keia ninau.
He mea nui na mea a kakou e ai ai. O ka hua ai oe, o ka lau ai oe, o ka io oe a pela aku. O ka mea ai e waiho loihi ana ma na hale kuai, aole kela he mau mea ai kupono. E ai kakou me ka noonoo a me ka naauao.
Mai poina kakou i ke kuauhau. He mea keia i ka Hawaii. Na kakou, na makua mea keiki e ao aku i na keiki no ke kuauhau o ka ohana. E minamina kakou i na lahui a pau o kakou.
Ina kakou mahalo i ka poe kupuna o kakou, e malama a hoomau i ko lakou olelo. E malama i na hua olelo kahiko, ka leo kupuna, a o ka noonoo o lakou kekahi.
Ua hoi maila makou mai Kauai mai. Maikai no hoi ka noho ana malaila. Hai ia kekahi mau moolelo no ko ko’u ohana noho ana ma Kauai. Hookahi pule ka loihi.
Pehea e ao ia ai ke keiki i ka pono a me ka hewa? Pehea ka hoopai ma ka olelo, ka pai, ka hili, ka huki pepeiao a pela aku? Na ka makua a makua hanai paha e ao aku. Na ka lehulehu kekahi. Pela au i ao ia mai ai.
Ke ulu ka hopohopo iloko o ka naau, he aha ka mea e hana ai? Hopohopo kakou a pau i kekahi manawa. Owau, ko’u ohana a me ko’u mau hoa aloha, kamaaina no i ka hopohopo. Aka, pehea kakou e holo mua ai me ka hopohopo? Oia ka mea e imi ai.
Ua hana ino ia oe? Ooe paha ka mea nana i hana ino ia hai? Hookae ia ka hana ino e ka poe pono ma ka naau, aka aole hiki ke hoopau loa i keia hana. Noonoo au ma ke ano he makua mea keiki. Ke hana ino ia ka’u mau keiki, oia ka wa e aoao aku ai no ka hana ino me na hana e koho ai. Hiki ke ae i ka hana ino ia mai a i ole hiki ke lanakila maluna o ka mea hana ino. Pehea ko oukou mau manao?
Hookae a hoowahawaha ka poe naaupo i na kupuna i huli i ka hoomana kalikiano. Hoahewaia hoi ka poe mikanele i lawe mai i ka euanelio i Hawaii nei, aka ua hooholo na kupuna, na alii e haalele i ka hoomana kahiko a e holo imua ma o keia hoomana hou, oia hoi ke kalikiano.
Imi mau ia ka hauoli e kanaka, aole paha kakou noonoo, aka pololei no hoi. O keia ka mea nui maluna o na a pau. O ke kala oe, o ka hanohano oe, o ka hooheno oe, o ke kaulana. Ke loaa ka hauoli, e malamaia i ka wa pau ole.
Pehea kakou e lanakila ai maluna o ke kaumaha? E luuluu ana kakou i ke kaumaha i kekahi manawa. Aole hiki ke alo ae. O ka kakou hana i ka wa e komo mai ai ke kaumaha ka mea nui. Mai ae i ke kaumaha e hoopuni a hooluuluu ia oe.
Ua komo anei oukou i ka moloa? Eia aku eia mai, komo kakou i ka moloa. I ko’u manao, he ano ia o kanaka. Hoowahawaha a hookae ia ka moloa. Pehea kakou e lanakila ai maluna o keia nawaliwali o kanaka?
Pii mau ke kumu kuai hale, aole lawa mau ka uku makahiki o ka poe kamaaina. Pehea la hoi e kuai ai i hale ma Hawaii nei? Mai haawi pio. E imi aku no i ala e ko ai keia makemake.
Oia mau no ka paa o keia mea he pale ihu ma ka waha o ka poe e noho nei ma Hawaii nei. 2 makahiki ke kau ana o na kanawai kuikawa no ka mai ahulau Covid-19. Pehea la kakou i keia manawa?
He kupa no Kaimuki keia kanaka a’u e hoolauna nei ia oukou. He mahi ai, he kumu ao, he kanaka makee olelo keia.
O Maeaea kona aina hanau. Malaila oia i ai ai i ka limu wawaeiole, o na kai o kona aina. Puka oia ma ke kula kiekie o Punahou. Hoonaauao ia oia i ke kula olelo Hawaii o Kawaihuelani.
Eia no o Kapela, ko’u hoa kamailio o keia pule. Ola ka olelo Hawaii ma kona hale ma waena ona me kana kane a me ka laua mau keiki 2. Hai moolelo oia no ka lanakila ana ma luna o ka mai aai.
Eia ka mea nui, hiki ke kamailio, kuka a hoopaapaa ma ka olelo Hawaii. Hiki ke hoopuka i na hua olelo haole i ka wa e kamailio ana i ka olelo Hawaii. Peia na lahui a pau e hana nei. He mea ole keia i ka poe olelo hanau. Oia ka poe no lakou ka olelo ma ke ano he olelo mua. Pela ma ka olelo haole, ka olelo kepani, ka olelo kelemania a pela aku.
No Kauai mai o Kawailehua. He haumana puka no Kawaikini me Manoa. He kumu ao olelo Hawaii oia no Kawaikini. Puni oia i ke kinipopo wawae. Ua komo pu au me ia i kekahi mau papa olelo Hawaii i ke kula o Manoa. E hoolohe mai ia ia
He kupa o Miki no Hana, Maui. Malaila oia i ao ia ai i ka hana paniolo, ke alualu puaa, ka lawaia a pela aku. I kona wa kanaka makua, komo oia i ka oihana puali koa. Ma hope aku, komo oia i ke kula nui i loaa ka naauao ia ia. Oia kona wa i ao ai i ka olelo, ke kalai laau a me ka ike o loko o na papa ike Hawaii. He mau lima akamai, mikioi hoi kana i ke kalai laau. Oia kana puni. Nui hoi kona ike ma keia mau oihana a ka Hawaii.
He kumu ao o Laiana no ke kula nui o Manoa. Noho oia i ke alo o na kupuna i kona wa e ao mua ana i ka olelo Hawaii. Ha makua oia i kona wa e ao ana. He kalai olelo hoi oia. Olelo oia no ka hoomaopopo ana okoa ka olelo Hawaii a oko ka olelo haole. Aole ma ka olelo wale no, aka ma ka noonoo.
No Kailua nei no keia kane me kana wahine. Na laua keia o “Kauluakalana”. He hui keia nana e hoopili hou i ka Hawai i kona aina. Nana hoi e hoohui i ka Hawaii ma ka aina e hoonui i kona ike me kona aloha i kona aina me na ike Hawaii o ka wa kahiko. E lauan mai me laua ma ka pepeiao.
O keia o Beau Makana Makamae Shishido. He kupa oia nei no Papakolea. He haumana puka kula no Kamehameha a me Manoa. He kumu olelo Hawaii oia ma ke kula o Kawaikini i keia manawa. He makee hoi o Beau i ka olelo o ka aina. E hoolohe mai i kona mau moolelo.
O keia ka lua o ko’u hui ana me Tuti no keia podcast. Olelo oia no ka hanai ana i kana mau kaikamahine ma ka olelo Hawaii, no kana ao hou ana i ka olelo Hawaii, no Na Hulu Kupuna a nui hou aku na mea ana e moolelo mai ana ma keia lola.
Okoa loa keia lola o keia pule! He keiki Niihau o Makana Garma. A kolekole no maua ma kona olelo makuahine, o ka olelo Niihau. He honehone, he nahenahe hoi kona leo. Nanea ko maua hui ana. E hoolohe mai i ka olelo Niihau a Makana i hanai ia ai ma Pakala, Kauai.
Nui ko’u olioli e hoolauna ia oukou, e ko’u poe hoolohe, ia Keao Nesmith. Liilii wale no ka poe akamai i ka olelo Hawaii e like me oia nei. Ua noho maoli oia i ke alo kupuna. Oia ke kumu o ka like o kona walaau ana me ka na kupuna i hala. E nanea mai ana no ko oukou pepeiao.
No ka moolelo ola keia o Hiilei, keia kupa no Kahaluu. He puukani, he hookani pila, he makee olelo Hawaii oia. Kamaaina paha oukou i ka ohana Kimokeo, he ohana hoomau mele Hawaii keia.
No Waimanalo o Pua Kama. 5 ana keiki. He poo kumu oia no ke kula kamalii o Hanaiaulu. He kula aha o Hanaiaulu? He kula olelo Hawaii ia no na haumana o ke kula nui o Hawaii. E nanea kou pepeiao i ka hoolohe ana mai ia ia.
Niele ia o Emily no kona ola, mai kona wa hanau a hiki i kana hookumu ana ia “Kaulumaika”, kana oihana kalepa. He ano kumu oia e nana ia ai ma ka hoolaha ana i na mea ulu no Hawaii nei. He mea hou ia e ike ia nei i ko ke ao nei.
Mau no ka ohumu ana o ka poe hoomaloka i ka poe e hoomau nei i ka olelo. Mai hoolohe. Mai no nana ia lakou. Aole o kana mai ka waiwai o ka olelo Hawaii.
E imi kakou i ka oiaio o kekahi hihia kalaima. Peia pue hoi ma na ano hihia a pau loa o ke ola. Mai kuhi hewa. He mau moolelo oiaio keia. I mua kakou me ke aloha o ka naau me ka malamalama o ka noonoo.
Kamaaina no paha i keia puke, aole paha. Aole laha keia puke e like me kekahi, wia nae, maikai loa no. Ua nana paha oe i keia puke ma mua?
Ua pau keia mau moolelo i ka hai ia. He mau mea hou no paha. E huli ia “Ka Alala” ma Youtube i loaa pu ai ke kii onioni o keia lola. Ke aloha!
Hoolaha ia kekahi mau nuhou kuwaho me ka nuhou kuloko nui. Oia ka pila 499. Aole kakou e ohumu wale no. E hana kakou! He aha ka kakou e hana ai ke hooholo ia keia pila? He manao ko’u. He manao paha ko oukou?
He olelo keia e pili ana i ka unuhi wale ana i na manao i ku i ka olelo haole. Oia ka olelo Hawaii ana ma o ka noonoo haole. Ua like no ka’u hana ana he mau makahiki aku nei. Oia mau no ma kekahi ano. E hooikaika kakou i ka kakou olelo ma na ano a pau loa.
No na nuhou kuloko a me na nuhou kuwaho. He pukana no na hua olelo hou i komo mai i ka olelo Hawaii i kela au aku nei. Hoike ia kekahi mau manao no na hua olelo i hookomoia mai i keia au nei.
He puiwa ae no paha kahi poe i ka ike ana i keia olelo no ka laha loa o ka huhewa no ia huaolelo. Aole no kulike o Pihoihoi i ka manao o “excited”. Ke loaa kahi huaolelo ma ka nupepa, e imi i kona mau manao a pau a paa loa ia mau manao. Oia ka manawa e hoohana ai i kahi huaolelo me ka manao paa a pihoihoi ole.
Hemahema kakou a pau loa. He mau kanaka wale no. Aole au mamake i ka poe hoowahawaha a hoohalahala wale aku i ka poe haumana olelo Hawaii. He wa e hoopololei ai i ka haumana. Eia nae, e hanaia me ke aloha a me ka ike ana i ke ano o ka haumana au e hoopololei ana. Aole hookahi ko kakou mau ano. Oolea kekahi a palupalu kekahi. Aole e hoopoina i keia.
Ka hui ana me Kahea Faria (kaohelaulii) me Ipo Wong (Kanahele). Ka huakai i Kauai me Niihau. Ke kulana kiekie o ka olelo a ka poe Niihau. Ke kulana kiekie o ka olelo a na kupuna. E like ka kakou olelo me ka lakou.
Heluhelu au i kekahi kolamu nupepa no “eha ano okoa” o ka olelo Hawaii. A hoike aku i ko’u mau manao no kela kolamu nupepa. Mamake loa ia keia kolamu.
Ka huakaʻi i Ulupō. Ka huli ʻana i mau hoa walaʻau i mea e hoʻoikaika a e hoʻomau ai i kā kākou ʻōlelo. Mai hāʻawi pio. He mea nui ka ʻōlelo a kākou, ka poʻe Hawaiʻi.
No koʻu ola mai koʻu hānau ʻia ʻana a nui. Ka hui ʻana me kuʻu wahine. Ka noho ʻana ma Ethiopia. Ke aʻo ʻana i ka ʻōlelo Hawaiʻi. Koʻu mau manaʻo no ka hahai ʻana i nā kūpuna me ka poʻe ʻōlelo mua o kēia au.
Hoʻokomo ʻia he manaʻo hou i loko o nā hua ʻōlelo kahiko. Puana ʻia nā hua ʻōlelo haole ma ka ʻōlelo Hawaiʻi. Pēlā i loaʻa ai nā manaʻo ʻokoʻa o nā hua ʻōlelo kahiko. Pēia nā kūpuna i hana ai. Pēia pū ka poʻe ʻōlelo mua e hana mai nei i kēia au hou nei. E aho ke kaʻikaʻi ʻana o ka poʻe ʻōlelo mua i ka poʻe ʻōlelo ʻelua ma ka haku hua ʻōlelo ʻana.
Ke kākou hele i ka ʻāina o ka lāhui ʻē, e makaʻala kākou i nā loina o ua lāhui ʻē nei. ʻO ia ko kākou kuleana ma ke ʻano he malihini. Inā he mau kamaʻāina kākou no Hawaiʻi, he mau kuleana e mālama ai. Inā hemahema ka mālama ʻana i kēia pilina me ka malihini, a inā pēlā nō hoʻi kā ka malihini, pilikia ka noho ʻana.
Ua kono ʻia māua e komo i ka papa hana ʻo ʻAikole. He hoʻolauna, he haʻi moʻolelo, he kolekole a he ʻakaʻaka ka mea e lohe ʻia ana ma kēia lola nei. E hoʻolohe mai ʻoukou!
Hiki i nā keiki, nā ʻōpio, nā mākua me nā kūpuna ke aʻo i ka ʻōlelo Hawaiʻi. ʻO ko lākou hoʻomaloka ka mea nāna e ʻalalai i kā lākou aʻo ʻana. ʻO kekahi kumu manaʻo o kēia lola, ʻo ia nā hua ʻōlelo hou i haku ʻia e ka hui haku hua ʻōlelo a me nā kumu o kā māua hoʻokē ʻana i ia ʻano mau hua ʻōlelo hou. E hoʻolohe mai!
I loko o ka hana maikaʻi o kā māua mau hana ma IG, Tiktok, FB a pēlā aku, mau nō ka hoʻāʻo mai a ka poʻe ʻimi hana a hoʻokiʻekiʻe. Eia naʻe, ʻaʻole māua kūʻē i ia mea he hoʻopaʻapaʻa. Nune mau māua, “i mea aha kā ia ala hoʻopaʻapaʻa ʻana mai? I mea aha lā!? I loko o na hoʻopaʻapaʻa ʻana ma waena o kākou, e holo like kākou no ka pono o kēia ʻōlelo.
He poʻe koho pāloka mau kākou? Maopopo ke koho pāloka ʻana? I ko māua manaʻo, he mea nui nō ia. Eia naʻe, ma mua, he mea ʻole ia ia māua. Ma hope o ka loaʻa ʻana mai iā māua ka ʻike e pili ana ia kohi pāloka, ua loli ko māua manaʻo. E koho pāloka kākou!
ʻO Lono Ikuwa, he kanaka nō ia no Hawaiʻi. Haʻi maila ʻo ia i ka moʻolelo no Kalaoa ʻai pōʻeleʻele. Nui ka hoihoi o ia moʻolelo. Ua noho akula ʻo ia ka ke alo o kekahi mau kumpuna no Kona. Maikaʻi kāna ʻōlelo.
E huli iā Kauka Keanu Sai ma YouTube no ka moʻolelo me ka ʻike o ke aupuni Hawaiʻi me ke aupuni ʻAmelika. Ua hoʻomanaʻo ikaika ʻia kākou i ka noho luhi a noho hewa o ke aupuni ʻAmelika ma luna o ke aupuni Hawaiʻi i ka lā 4 o ʻIulai. Ua hoʻomanaʻo pū ʻia maila kākou i ka mea nui, ʻo ia ka ʻimi naʻauao pākahi. I mua kākou i ke ala ʻimi naʻauao ma nā ʻano like ʻole.
Na ka inoa Hawaiʻi wale nō e hōʻike i kou lāhui Hawaiʻi? ʻAʻole paha. Eia naʻe, he mea ia e hōʻike ai i kou lāhui Hawaiʻi. Pehea nā malihini i hāʻawi ʻia nā inoa Hawaiʻi? Iā kākou, ʻaʻole lākou he poʻe kanaka Hawaiʻi.
Pehea nā kūpuna i hala aku nei, ʻaʻole inoa Hawaiʻi o kekahi o lākou, akā ua maopopo iā lākou ka ʻōlelo kanaka me ka ʻike o ka wā kahiko. I koʻu manaʻo, e aho ka noʻonoʻo ʻana, na ko kākou mau kūpuna Hawaiʻi e hōʻike he poʻe kanaka Hawaiʻi kākou. He mea nui nō hoʻi ka inoa kekahi. Eia kā, ʻaʻole ka inoa wale nō ʻo ka mea nui.
Ua hoʻomau akula paha kākou pākahi i kekahi mau manaʻo hoʻokae ʻili me ka hoʻomaopopo ʻole. Ola ia mea he hoʻokae ʻike me ka ʻike ʻole o ka lunaʻikehala. Na kākou e aʻo i ka hoʻomaopopo ʻana i ia mau manaʻo hoʻokae ʻili a laila koho e kāpae aku. I lilo kākou he poʻe hoʻokae ʻili ʻole, he poʻe hoʻopailua i ia mea he hoʻokae ʻili o ola mau auaneʻi nā manaʻo hoʻokae ʻili i loko o nā poʻopoʻo o ko kākou noʻonoʻo me ka ʻike ʻole.
Hahaʻi ʻia mai he mau moʻolelo no kona ola ʻana ma Niʻihau, Kauaʻi me Oʻahu. Hōʻakāka ʻo Kahea i kona manaʻo no ka ʻōlelo Niʻihau, ka ʻōlelo Hawaiʻi a me ka ʻōlelo kanaka. A pane maila ʻo ia i ka nīnau no kēia lola.
Hoʻolauna ʻo Tuti Kanahele iā ia iho. He mau moʻolelo āna i hahaʻi maila no kona ola ponoʻī mai kona wā kamaliʻi a kona wā makua. Kupaianaha a hoihoi kāna mau ʻōlelo ma kēia lola. E nanea ka pepeiao.
Ka lua o ka lola me Keoki Faria. Kamaʻilio māua no ka ʻōlelo makuahine, ka ʻōlelo kanaka me ka ʻōlelo Hawaiʻi. Haʻi maila ʻo ia i nā hua ʻōlelo e ola nei ma kona hale ma kahi o nā hua ʻōlelo i haku wale ʻia.
ʻO Keoki Faria, he hoa aloha a he hoa aʻoaʻo nō hoʻi noʻu. ʻO ia ala he kumu aʻo ʻōlelo Hawaiʻi, he kāne male, he makua kāne, he aloha ʻāina, he kanaka hoʻi ʻo ia mākaukau i ka ʻōlelo. Pili nō ʻo ia me nā ʻohana Niʻihau, ma muli paha o kona male ʻana i kahi wahine Niʻihau, ʻo ia hoʻi ʻo Kahea Faria. ʻŌlelo kanaka nā lālā a pau o kona ʻohana. Nui kona aloha i kona lāhui a ke hōʻike ʻia nei kēia aloha ma Windward Community College kahi āna e hana nei. E hoʻolohe mai iā ia!
Ua lalau aku nō ko mau noʻonoʻo ma kēia lola, eia naʻe he kia e noʻonoʻo ai. Inā hemahema ka haku, hīmeni, puana, a kū ka manaʻo o kahi mele, i hewa iā wai? I hewa i ka mea nāna i ka mele hemahema a i hewa nō hoʻi i ka poʻe hoʻolohe i maopopo ʻole i ka ʻōlelo, a i hewa nō iā kākou ka poʻe ʻōlelo. I hewa iā kākou. E hoʻonaʻauao kākou iā kākou iho a ma hope, haku a hīmeni i nā mele a kākou me la hoʻomau ʻana i nā mele o ka wā i hala.
Ua nīnau ʻia mai au i kēia nīnau he mau manawa. No laila, ua hoʻoholo wau e kūkala aku i kaʻu mau mea i hana ai me ka manaʻo e pane ai i kēia nīnau ma ke ākea. E lohe ʻia auaneʻi ke kūlana haʻahaʻa o kaʻu ʻōlelo. He 2 makahiki aku nei aʻu i hana ai i ia lola. A mau nō ka hoʻololi ʻana i kaʻu ʻōlelo.
ʻO nā kūpuna ka po’e e hoʻolohe ai. No lākou ka ʻōlelo makuahine a no ko lākou mau kūpuna ia ʻōlelo makuahine. No kākou, ka poʻe ʻōlelo ʻelua, e hoʻopili kākou i kā kākou ʻōlelo me kā nā kūpuna a me ka poʻe ʻōlelo kanaka o kēia au e ola nei. E nānā kākou i ke kūmu, ʻo ia hoʻi ka ʻōlelo o lākou.
ʻAʻole māua i manaʻo e hoʻohalahala aku, he mau manaʻo kēia e noʻonoʻo ai. Pehea ka puana, ka noʻonoʻo me ke kani o ka ʻōlelo Hawaiʻi? ʻAʻole nā hua ʻōlelo wale nō ka mea e aʻo ʻia ana ke aʻo kākou i kekahi ʻōlelo, aʻo pū ʻia nō ka noʻonoʻo, ka puana me ke kani leo o ia ʻōlelo. E noʻonoʻo kākou i ke koʻikoʻi o kēia mau mea nui i pili nō i ka ʻōlelo Hawaiʻi.
He mau manaʻo e noʻonoʻo ai. I koʻu wahi manaʻo, he mea maʻa iā kākou ka hoʻolauna maikaʻi ʻana i kāu ka kākou mau ipo hou i ka ʻohana. Pēlā nō koʻu ʻohana, a pēlā wau i hana ai mai kinohi mai, eia naʻe ʻaʻole like ka hana a kaʻu wahine. E lohe ʻia ana ka moʻolelo ma kēia lola nei. Eia kahi, ʻokoʻa ka launa ʻana o ka koʻu wā ʻōpio a ʻokoʻa ke ʻano o kēia mau lā.
Kamaʻilio māua no koʻu wā liʻiliʻi. Haʻi moʻolelo wau e pili ana i koʻu mau lā heu ʻole. Eia kahi, kamaʻilio māua no ka loli ʻana o ka noʻonoʻo Hawaiʻi, aloha aku aloha mai ma ke ʻano he ʻohana. Pehea kākou e mālama ma ai i kēlā ʻano noʻonoʻo o ka au i hala?
He nīnau kēia e hoʻoulu ai i nā manaʻo e pili ana i ka ʻimi ʻana i pahu hopu hou loa. ʻO ke aʻo ʻana aku i kekahi he mea ia e paʻa aʻe ai ka ʻōlelo me ka hoʻomau maoli ʻana aku i kēia ʻōlelo a kākou. E noʻonoʻo no kēia nīnau no kēia mua aku. He mau ʻōlelo paipai nō e lohe ʻia ana ma kēia lola. No ka ʻōlelo o ka lāhui!
Ke aʻo ʻoe i ka ʻōlelo, he aha ka mea a ka ʻōlelo e hana ai nou? Inā ʻaʻole ka ʻōlelo e hoʻoulu kālā nou, pohō ka ʻōlelo. He ʻano noʻonoʻo a nīnau laha kēia. Pili nō i ke kālā. ʻAʻole kēia ʻo ka nīnau kūpono. Na kākou pākahi e ʻimi i ko kākou pono. ʻAʻole na ka ʻōlelo. He mea nui ke aʻo ʻana i ka ʻōlelo. ʻAʻole nō pili nā mea a pau i ke kālā. No ko kākou pono ka ʻōlelo. E laha ka ʻōlelo!
Nui ʻino nā Hawaiʻi e noho lā ma nā ʻāina ʻē. Nui kākou e noho nei ma Hawaiʻi i kēia manawa. Paʻakikī ka noho ʻana ma ʻaneʻi ma muli o ke kumu kūʻai pipiʻi o nā hale a me nā mea like ʻole. Pehea kākou e hoʻomau ai i ka hānai ʻana i nā hanauna e hiki mai ana ma ko kākou ʻāina?
Aloha e ka poʻe aloha ʻāina. Ua hele kino mākou i Maunakea i ka pule mua o ko kākou kūʻē ʻana iā TMT. He ʻano haʻi moʻolelo kēia a he kamaʻilio o māua e pili ana i kēia hihia nui o kēia au. I mua kākou ma nā ala like ʻole me ka lōkahi o ka naʻau.
ʻAʻole e ola ana ka ʻōlelo ke hoʻomau ʻia ko kākou hoʻohalahala ʻino ʻana kekahi i kekahi. No māua a me ko māua hoa aloha ʻōlelo Hawaiʻi, ʻaʻole mākou e hoʻohalahala wale iā ʻoe. Paipai wale nō mākou iā ʻoe me ke aloha. Eia naʻe, nāu nō e hoʻoikaika i kāu ʻōlelo.
Kamaʻilio ʻia ka waiwai o ka ʻōlelo Hawaiʻi ʻana ma Hawaiʻi nei. Kekahi mau kumu o kā māua aʻo ʻana a me nā pilikia o ke aʻo ʻana nō hoʻi. I loko o nā ʻōlelo hōʻaloʻalo a me nā mea alalai paha e kupu mai ana, e hoʻohana kākou i ka ʻōlelo!
Hoʻopuka ʻia ko māua mau manaʻo e pili ana i ka Lā kūʻokoʻa a me nā lā nui ʻAmelika. ʻO kekahi nīnau nui i kupu maila, "Inā manaʻoʻiʻo kākou, ʻaʻole kākou he poʻe ʻAmelika, no ke aha kākou e hoʻomau ai i ka hoʻolauleʻa ʻana i nā lā nui ʻAmelika? He mea ia e noʻonoʻo ai. As a Hawaiian, do you celebrate Lā Kūʻokoʻa or Thanksgiving? In this episode we talk about Holidays, what they meant to us growing up and how we view them today in our adulthood.
Hoʻolauna maila ʻo Emily iā ia iho a me ka moʻolelo ʻana mai e pili ana i kona huakaʻi ma ke aʻo ʻana i ka ʻōlelo Hawaiʻi. 3 wale nō makahiki ka lōʻihi o kona aʻo ʻana i ka ʻōlelo a aʻo ʻo ia ma ka hale, ʻaʻole ma kahi kula ʻōlelo Hawaiʻi. Kupaianaha wale nō!
Haʻi moʻolelo maila ʻo Maluhiahoʻomakaʻana States i kona aʻo ʻana i ka ʻōlelo Hawaiʻi no 3 makahiki. Hoʻomaka ʻo ia e aʻo ma waho o ke kula me kāna wahine no 2 makahiki paha a laila komo ʻo ia i ke kula nui o Mānoa e aʻo i ka ʻōlelo. Mau nō kona ʻimi naʻauao ʻana ma laila.